Ana Sayfa » ARAŞTIRMALAR » Osmanlı'nın son dönemlerinde Hüdavendigâr Vilayeti

Osmanlı'nın son dönemlerinde Hüdavendigâr Vilayeti

Bursa, 1841 yılına kadar Anadolu Eyaleti’nin bir sancak merkezi olmuştur. O yılda ise bir vilâyet merkezi yapılmıştır. Ancak 1859 yılında tekrar ‘sancak’ haline dönüştürülmüştür. 1867 yılında ise bir kez daha ‘Hüdavendigâr Vilayeti’nin merkezi haline getirilmiştir. Hüdavendigâr adı, I. Murat’ın unvanından gelmektedir.

 
 
Osmanlı'nın son dönemlerinde Hüdavendigâr Vilayeti

Hüseyin GENÇ

Araştırmacı-Yazar

 

1362 yılında Edirne’nin alınmasından sonra Osmanlı padişahları duruma ve mevsimine göre bazen Bursa’da, bazen Edirne’de oturmuşlardır. İstanbul’un fethinden sonra ise bu ikili başkent geleneğine son verilmiştir. Bursa, bundan sonra 1841 yılına değin Anadolu Eyaleti’nin bir sancak merkezi olmuştur. O yılda ise bir vilâyet merkezi yapılmıştır. Ancak 1859 yılında tekrar ‘sancak’ haline dönüştürülmüştür. 1867 yılında ise bir kez daha ‘Hüdavendigâr Vilayeti’nin merkezi haline getirilmiştir. Hüdavendigâr adı I. Murat’ın unvanından gelmektedir.

XX. yy. başlarında Hicri 1325 (M. 1907) yılına ait Osmanlı’nın ‘Salname Defteri’ndeki kayıtlara göre merkezi Bursa olan ‘Hüdavendigâr Vilayeti’ şu sancakları kapsıyordu: Bursa Sancağı, Ertuğrul Sancağı, Karasi Sancağı, Kütahya Sancağı ve Karahisar Sancağı.

İdari bakımdan bu sancaklar sırasıyla kazalara, nahiyelere ve köylere bölünmüştü.

Bursa Sancağı’na bağlı kazalar: Gemlik, Mudanya, Mihaliç (Karacabey), Kirmastı (Mustafakemalpaşa), Atranos (Orhaneli) ve Pazarköy (Orhangazi)

Bursa Sancağı’na bağlı kazaların nahiyeleri:

Pazarköy (Orhangazi): Celid

Mudanya                   : Tirilye, Emirali (İmralı)

Kirmastı                     : Sancak

Atranos (Orhaneli)     : Merkez / Yenice, Gökçedağ, Harmancık

Ertuğrul Sancağı’na bağlı kazalar: Bilecik, Söğüt, Yenişehir ve İnegöl

Ertuğrul Sancağı’na bağlı kazaların nahiyeleri:

Bilecik                        : Merkez, Külü, Pazarcık, Lefke, Yarhisar, Gölpazar

Söğüt                         : Merkez, İnönü, Bozüyük, Mihalgazi

İnegöl                        : Merkez, Yenice, Domaniç

Yenişehir                   : Merkez, İznik                  :

Karasi Sancağı’na bağlı kazalar: Balıkesir, Bandırma, Erdek, Ayvalık, Edremit, Burhaniye, Sındırgı, Gönen ve Balya.

Kütahya Sancağı’na bağlı kazalar: Kütahya, Eskişehir, Uşak, Simav ve Gedus (Gediz).

Karahisar (Afyonkarahisar) Sancağı’na bağlı kazalar: Karahisar, Sandıklı, Bolvadin ve Aziziye (Emirdağ)

Karahisar Sancağı’na bağlı kazaların nahiyeleri:

Karahisar                 : Merkez, Şuhut, Sincanlı

Bolvadin                   : Merkez, İshaklı

Sandıklı                     : Merkez, Şeyhli, Dazkırı, Geyikler

Aziziye (Emirdağ)   : Merkez, Hanbarçın

Yukarıda adları yazılı sancakları kapsayan ‘Hüdavendigâr Vilayeti’nin XX. yy.ın başlarındaki genel toplam nüfusu 1.691.277 kişi idi. Bu nüfusun genel demografik yapısı da şöyleydi: Erkek: 863.566 Kadın: 827.711

 

Bunların etnik ve inanç temeline göre        

dağılımları ise şu şekildeydi:                        

 

İslâm       : 1.430.498                                    

Rum         :   166.368

Ermeni     :     77.865

Katolik     :       2.288

Protestan :       1.299

Bulgar     :       4.996

Kazak       :       1.586

Musevi     :       4.337

Kıpti         :       1.556

Yabancı   :           484

TOPLAM: 1.691.277

 

Bursa Sancağı’na bağlı kazaların demografik (nüfus) yapısı:

Kaza adı : Bursa     Gemlik   Mudanya     Mihaliç     Kirmastı   Pazarköy   Atranos

Erkek       : 69341       13186         12650     23128       29116         17447       23128

Kadın       : 68312       11855         11465     22576       27000          15950       22576

TOPLAM :137653       25041         24115     35239       56116           33398       45704

 

Bu nüfusların etnik ve inanç temeline göre dağılımları:

İslâm       : 101913     14516         7223       24973       53718         11694       45704

Rum         : 23424         7536         16759       9279         1324               -             -  

Ermeni     :   6529         2918             54           887           915           21546           -

Katolik     :     684           -                   20             -               -                 31           -

Protestan :     254           126               1             -               51               -               -

Musevi     :   3514           -                58             -                 29             159           -

Kıpti         :   1325           -                   -               -                                   -               -

Yabancı   :     -               -                  -               -                   -                 -               -

 

Vilayet geneli toplamı:

Toplam : 357265 nüfus

Erkek     : 183364    

Kadın     : 173961

İslâm     : 259741    

Rum       :   58332

Ermeni   :   32940

Katolik   :       735

Protestan:     432

Musevi   :     3760

Kıpti       :     1325

Yabancı :     -

 

Not: Yenişehir ve İnegöl o dönemde Bilecik merkezli Ertuğrul Sancağı’na bağlı birer kaza merkezi idi. İznik ise, Yenişehir’in nahiyesi konumundaydı. Adı geçen kazalar ile nahiye olan İznik Cumhuriyet döneminde kaza yapılarak Bursa Vilâyeti’ne bağlanmışlardır.

 

Ertuğrul Sancağı’na bağlı kazaların demografik (nüfus) yapısı:

Kaza adı :     Bilecik       Söğüt       İnegöl     Yenişehir

Erkek     :     38566     29753      31311       23570

Kadın     :     37333     20260       29072       21727

Toplam   :     75899     59013       60383       45306

 

Bu nüfusların etnik ve inanç temeline dağılımları:

İslam     :     58041     49585       53152       40369

Rum       :       9571       1885             34         2913

Ermeni   :       7589       7322         6868         2021

Katolik   :         457           53               2             -

Protestan:         206         168           226             -

Musevi   :           35           -             101           -

Kıpti       :         -               -                 -             -

Ecnebi   :         -               -                -             -

 

Karasi Sancağı’na bağlı kazaların demografik (nüfus) yapısı:

Kaza : Karasi Bandırma Erdek Gönen   Edremit Burhaniye Ayvalık Sındırgı Balya

Erkek:   64133     28029   23107 18270   20937     12340       11759   13988   26995

Kadın:   61607     26449   22069   16615   19489     11180       11515   13980   25694

Toplam.125740     54478     45176   24885   40426   23529       23309   27968   52689

 

Bu nüfusların etnik ve inanç temeline göre dağılımları:

İslâm   : 121610     36976   13930   32878   30879   19540           89     26981 47813

Rum   :     1556     11073     29211   1963     9515       3959     23220         979     1506

Ermeni:     2574       3879         952       44         -             29       -                 8           9

Katolik:       -             116           -           -           -             -           -             -           -

Protestan:     -               48           -           -           -             -          -             -           -

Bulgar:         -           1635           -           -           -             -           -               -         3361

Kazak:         -             751       835         -           -             -          -               -           -

Musevi:       -             -           248         -           32           -           -             -             -

Kıpti :         -             -             -           -           -             -          -               -          -

Yabancı:       -             -             -           -           -             -           -               -           -

 

Kütahya Sancağı’na bağlı kazaların nüfus dağılımı:

Kaza     : Kütahya   Uşak   Eskişehir  Simav   Gedus (Gediz)

Erkek   : 71202     44674   47835     39816   38491

Kadın   : 70202     44471   43045     20141   19052

Toplam : 141410   89140     90880     39816   38891

 

Bu nüfusların etnik ve inanç temeline göre dağılımı:

İslâm   : 132780     85595   84051     39627   38480

Rum     :     5094       2494     2303           187           5

Ermeni :     2689       1004     3427               2           6

Katolik :       516         -           407                -          -

Protestan:     -               -           210             -           -

Musevi:         -               -           151             -           -

Kıpti   :         231           -           -                  -           -

Ecnebi:         -              53         431              -           -

 

Karahisar Sancağı’na bağlı kazaların nüfus dağılımı:

Kaza   : Karahisar Sandıklı Bolvadin Aziziye

Erkek   : 48589         46233     19171     20577

Kadın   : 46887         45800     18847     19375

Toplam: 95476         92023     38018     39352

 

Bu nüfusların inanç temeline göre dağılımı:

İslâm   : 89128         91482       38007     39764

Rum   :       59             392               3         114

Ermeni:   6271             149              8           74

Katolik:         2             -               -             -

Protestan:    9             -               -             -

Musevi:         7             -               -             -

Kıpti   :         -                -               -            -

Yabancı:       -               -               -             -

 

Mondros Mütarekesi’nin (30 Ekim 1918) imzalandığı günlerde, Hüdavendigâr Vilâyeti; Mudanya, Gemlik, Pazarköy (Orhangazi), Karacabey, Kirmastı (M. K. Paşa) ve Atranos (Orhaneli) kazalarından oluşan Bursa Sancağı (Livası) ile Bilecik, Söğüt, İnegöl ve Yenişehir kazalarından meydana gelen Ertuğrul Sancağı’nı kapsamaktaydı.

Vilâyetin zorlu coğrafi konumundan dolayı sancakları ile bağlantısı bin bir güçlükle sağlanıyordu. Bu nedenle sancaklarla idari irtibatta aksamalar oluyordu. Bursa Vilâyetinin bugünkü idari yapısı Ertuğrul Livası’na bağlı bulunan İnegöl ve Yenişehir kazalarının ilhakı ile oluşmuştur.

Bütün imparatorluklarda olduğu gibi, Osmanlı’da da farklı etnik ve inanç topluluklarının bulunduğu demografik göstergelerden ne olarak ortaya çıkmaktadır. Bunu başka türlü yorumlamamak gerekir.

 

KAYNAK: Bursa İnebey Yazma ve Eski Basma Eserler Kütüphanesi

 

Hüdavendigar Vilayeti haritası

 


İlgili Haberler
left
right
 
 
29 Aralık 2015 Salı 10:46
 
 
(0 Yorum Yapıldı)Yorumlar
<p>Henüz kimse yorum yapmamış, ilk yorum yapan siz olun.</p>
 
Bu Kategorideki Diğer Haberler
 
 
 
Röportajlar
Geri İleri
 
 
Yazarlar
Yazarlar RSS Beslemesi
 
 
Anket
Bursa'nın marka değeri sizce hangisi?
Uludağ
Yeşil Türbe
Ulu Cami
Muradiye Külliyesi
Cumalıkızık
Kaplıcalar
Emir Sultan
Karagöz ile Hacivat
Kapalıçarşı ve Hanlar
Bursaspor
 
 
 
 
 
Arşiv
 
 
Kurumsal

İçerik

Haberler

Yerel Yönetim

Teknoloji

Yukarı Çık